Gmina Zagórz może poszczycić się jednym z najbardziej wyjątkowych zabytków techniki w Polsce – Bieszczadzka Kolej Leśna. Jej historia sięga drugiej połowy XIX wieku, a dzięki licznym inicjatywom mieszkańców oraz władz gminy zachowała swój pierwotny charakter. Unikalne połączenie walorów przyrodniczych i historycznych sprawia, że jest ona nie tylko atrakcją turystyczną, lecz także ważnym elementem tożsamości lokalnej społeczności.
Opis gminy i jej zabytkowej kolei wąskotorowej
Gmina Zagórz położona jest w malowniczym regionie Beskidów Wschodnich. Tutejszy krajobraz cechuje się gęstymi lasami i dolinami potoków, co przyczyniło się do wybudowania kolei wąskotorowej o rozstawie torów 600 mm. Bieszczadzka Kolej Leśna powstała w 1890 roku i od początku służyła do transportu drewna z głębi lasów. W ciągu kolejnych dziesięcioleci rozwijała się, przyczyniając się do rozwoju przemysłu drzewnego i łącząc odległe osady z większymi ośrodkami handlowymi.
- Powstanie linii: Inicjatywa austriackich przedsiębiorców drzewnych, którzy potrzebowali efektywnego środka transportu.
- Rozwój infrastruktury: Budowa stacji w Zagórzu, Osławicy i Nowotańcu.
- Parowozownia: Zachowana do dziś, pełni funkcję muzeum techniki kolejowej.
- Trasa turystyczna: Odcinek od Zagórza do Balnicy – ponad 25 km malowniczej jazdy drezyną i parowozem.
Główną atrakcją jest możliwość przejażdżki zabytkowym parowozem Px48, który odrestaurowano przy wsparciu lokalnych pasjonatów. Nad trasą unoszą się zapachy igliwia, a kilkukilometrowe tunele oraz kamienne wiadukty przypominają o dawnej potędze kolejnictwa. Warto podkreślić, że gmina podjęła się rewitalizacji peronów z użyciem oryginalnych cegieł z przełomu XIX i XX wieku.
Wpływ kolei na lokalną społeczność i turystykę
Obecność zabytkowej kolei wąskotorowej wywarła ogromny wpływ na życie mieszkańców Gminy Zagórz. Początkowo pełniła ona funkcję czysto gospodarczo–przemysłową, jednak z czasem stała się motorem rozwoju sektora turystycznego. Dziś wokół linii koncentruje się wiele inicjatyw kulturalnych, edukacyjnych i rekreacyjnych.
Korzyści ekonomiczne
- Wzrost ruchu turystycznego sprawił, że rozwija się baza noclegowa – pensjonaty i agroturystyka.
- Powstają lokalne restauracje i kawiarnie, które stawiają na produkt regionalny i kuchnię tradycyjną.
- Promocja rękodzieła i ręcznie wyrabianych pamiątek, takich jak modele parowozów i drezyn.
Integracja społeczna
Co roku organizowane są Dni Kolejnictwa, podczas których mieszkańcy oraz turyści uczestniczą w piknikach, warsztatach malowania wagonów i pokazach parowozów. Wydarzenie to przyciąga miłośników historii, rodziny z dziećmi i fotografów, co umacnia więzi między pokoleniami. Młodzież z lokalnego liceum prowadzi projekt „Młody Konduktor”, w ramach którego uczy się obsługi urządzeń semaforowych i poznaje zasady bezpieczeństwa ruchu kolejowego.
Ochrona przyrody
Trasa kolejki biegnie przez obszary objęte programem Natura 2000. Współpraca organizacji ochrony przyrody z zarządcą linii zaowocowała opracowaniem zasad kursowania w sezonach lęgowych ptaków i migracji saren. Dzięki temu przemieszczanie pociągów zwalnia w newralgicznych punktach, co minimalizuje stres dzikiej fauny i chroni różnorodność biologiczną.
Inicjatywy i plany rozwoju gminy związane z koleją
Władze Gminy Zagórz wyznaczyły sobie ambitne cele na najbliższe lata. Chcą nie tylko zachować dziedzictwo techniki, lecz także wykorzystać je jako punkt wyjścia do dalszego rozwoju kulturalnego i edukacyjnego.
Modernizacja i cyfryzacja
- Instalacja systemu e-biletów oraz aplikacji mobilnej ułatwiającej planowanie przejazdów.
- Budowa wirtualnego muzeum, w którym internauci mogą zwiedzać parowozownię w technologii 360°.
- Wdrożenie platformy edukacyjnej dla dzieci z gminnych szkół, prezentującej historię kolei i związane z nią zawody.
Rozszerzenie oferty turystycznej
W planach jest przedłużenie linii o dodatkowe 7 km, dzięki czemu pociągi dotrą do rezerwatu przyrody „Dolina Sanu”. Pojawią się przystanki w miejscowościach Morochów i Komańcza, co zwiększy dostępność regionu. Ponadto gmina zamierza uruchomić kolejkę galicyjską – stylizowane pociągi z epoki Austro-Węgier, jeżdżące w weekendy.
Współpraca międzynarodowa
Zawiązano partnerstwo ze Słowacką Kolejką Górską, dzięki czemu turyści mogą skorzystać z jednej wspólnej karty rabatowej. Realizowany jest też program wymiany pracowników – konserwatorzy z Zagórza szkolą się w technikach renowacji w Austrii i Szwajcarii. W planach jest organizacja wspólnej konferencji „Dziedzictwo Kolei Wąskotorowych w Europie Środkowej”.
Gmina Zagórz, dzięki swojej najstarszej w Polsce kolei wąskotorowej, stała się przykładem połączenia dbałości o historię, rozwój turystyki i ochronę przyrody. Zaplanowane inwestycje oraz działania edukacyjne jeszcze bardziej umocnią pozycję regionu na mapie atrakcji turystycznych kraju.