Ile gmin w Polsce

W Polsce jest 2477 gmin. To podstawowe jednostki samorządu terytorialnego, które odpowiadają za wiele spraw najbliższych mieszkańcom: od dowodów osobistych i ewidencji ludności, przez odpady, drogi gminne i oświetlenie, po planowanie przestrzenne, lokale komunalne czy część usług społecznych. Samo pytanie „ile gmin w Polsce” prowadzi więc szybko do ważniejszej kwestii: za co gmina faktycznie odpowiada, kto podejmuje decyzje i co może zrobić mieszkaniec, gdy ma problem z urzędem albo chce wpłynąć na lokalne sprawy. W praktyce trzeba odróżnić gminę jako wspólnotę samorządową, jej organy oraz urząd gminy jako zaplecze organizacyjne.

Ile gmin jest w Polsce i co to w praktyce oznacza

Aktualnie w Polsce funkcjonuje 2477 gmin. Wśród nich są gminy wiejskie, miejsko-wiejskie i miejskie. Niezależnie od rodzaju, gmina jest podstawowym szczeblem samorządu i wykonuje zadania publiczne o znaczeniu lokalnym, które nie zostały zastrzeżone dla innych władz.

Dla mieszkańca najważniejsze jest to, że wiele codziennych spraw załatwia się właśnie na poziomie gminy. Dotyczy to m.in.:

• meldunku, numeru PESEL i dowodu osobistego,
• gospodarki odpadami komunalnymi,
• dróg gminnych, chodników i części oświetlenia,
• wodociągów i kanalizacji, jeśli gmina wykonuje te zadania przez własną jednostkę lub spółkę,
• lokali komunalnych,
• szkół podstawowych i przedszkoli samorządowych,
• miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego,
• świadczenia części usług społecznych przez ośrodek pomocy społecznej lub centrum usług społecznych.

Jednocześnie nie każda sprawa „na terenie gminy” należy do gminy. Część dróg podlega powiatowi, województwu albo Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad, a część zadań wykonuje administracja rządowa lub inne podmioty.

Kto rządzi gminą: rada, wójt, burmistrz, prezydent i urząd

W gminie działają dwa organy samorządu:

• rada gminy (w miastach: rada miejska) – organ stanowiący i kontrolny,
• wójt, burmistrz albo prezydent miasta – organ wykonawczy.

Urząd gminy nie jest organem gminy. To aparat pomocniczy, czyli urząd obsługujący wójta, burmistrza lub prezydenta miasta oraz organizujący wykonywanie zadań.

Wójt, burmistrz i prezydent miasta – czym się różnią

Różnica dotyczy przede wszystkim rodzaju gminy i nazwy stanowiska, a nie odrębnych, „sztucznie innych” kompetencji.

• wójt – stoi na czele gminy wiejskiej,
• burmistrz – kieruje zwykle gminą miejską albo miejsko-wiejską,
• prezydent miasta – kieruje większym miastem, gdy tak stanowią przepisy dotyczące danego miasta.

Każdy z nich wykonuje uchwały rady, gospodaruje mieniem komunalnym, przygotowuje projekt budżetu, reprezentuje gminę i wydaje część decyzji administracyjnych.

Rada gminy i radni

Rada gminy uchwala lokalne prawo, w tym m.in. budżet, miejscowe plany zagospodarowania, regulaminy i stawki lokalnych opłat tam, gdzie ustawa daje takie uprawnienie. Kontroluje też działalność organu wykonawczego, m.in. przez komisję rewizyjną i komisję skarg, wniosków i petycji.

Radni nie „załatwiają spraw urzędowych” zamiast urzędu. Mogą jednak składać interpelacje i zapytania, uczestniczyć w sesjach i komisjach oraz podejmować uchwały. Zasady udziału mieszkańców w sesjach, w tym ewentualnego zabierania głosu, mogą wynikać z ustawy, statutu i organizacji obrad.

Za co odpowiada gmina: zadania własne, zlecone i wykonywane na podstawie porozumień

Najważniejsze rozróżnienie prawne dotyczy rodzaju zadań.

Zadania własne gminy

To sprawy lokalne służące zaspokajaniu zbiorowych potrzeb wspólnoty. Typowo należą do nich:

• ład przestrzenny i gospodarka nieruchomościami,
• gminne drogi, ulice, mosty, place i organizacja ruchu w zakresie określonym przepisami,
• wodociągi, kanalizacja, usuwanie i oczyszczanie ścieków komunalnych,
• utrzymanie czystości i porządku oraz odpady komunalne,
• lokalny transport zbiorowy, jeśli gmina go organizuje,
• mieszkalnictwo komunalne,
• edukacja publiczna na poziomie przypisanym gminie,
• pomoc społeczna w zakresie wynikającym z ustaw,
• zieleń gminna, cmentarze komunalne, kultura, sport i rekreacja,
• ochrona środowiska na poziomie lokalnym.

Zadania zlecone z administracji rządowej

To zadania, które gmina wykonuje dlatego, że ustawa powierza jej ich realizację w imieniu państwa. Przykłady to część spraw z zakresu ewidencji ludności, dowodów osobistych czy rejestracji stanu cywilnego. W takich sprawach gmina działa w określonych ramach ustawowych i proceduralnych.

Zadania na podstawie porozumień

Gmina może też wykonywać niektóre zadania na podstawie porozumienia z inną jednostką samorządu lub administracją publiczną. Dlatego przy pytaniu „czy to sprawa gminy?” czasem trzeba sprawdzić nie tylko ustawę, ale także lokalne porozumienia i organizację usług.

Urząd gminy, sekretarz i skarbnik – gdzie naprawdę załatwia się sprawy

Urząd gminy prowadzi obsługę administracyjną. Jego struktura nie jest wszędzie identyczna. W jednej gminie będzie referat gospodarki komunalnej, w innej wydział inwestycji czy nieruchomości. Dlatego przed złożeniem pisma warto sprawdzić regulamin organizacyjny, BIP i właściwy wydział lub stanowisko.

Rola sekretarza i skarbnika

• sekretarz gminy – odpowiada zwykle za organizację pracy urzędu, obieg spraw, koordynację administracyjną i standardy działania urzędu,
• skarbnik gminy – odpowiada za sprawy finansowe, w tym gospodarkę budżetową i często kontrasygnatę przy czynnościach mogących powodować zobowiązania pieniężne.

Mieszkaniec najczęściej nie kieruje zwykłych spraw bezpośrednio do sekretarza czy skarbnika, ale może to zrobić, gdy problem dotyczy odpowiednio organizacji pracy urzędu albo kwestii finansowych wymagających wyjaśnienia w trybie informacji publicznej lub wniosku.

Jak złożyć pismo do gminy

Sposób złożenia zależy od rodzaju sprawy. Najczęściej można to zrobić:

• osobiście w biurze podawczym,
• listownie,
• elektronicznie przez ePUAP,
• przez system e-Doręczeń, jeśli dana korespondencja i urząd korzystają z tego kanału.

W piśmie warto wskazać:

• imię i nazwisko albo nazwę,
• adres do korespondencji lub adres elektroniczny, jeśli tryb to dopuszcza,
• czego sprawa dotyczy,
• czego się domagasz,
• podpis, jeśli jest wymagany dla danego trybu.

Sesje, uchwały, skargi, wnioski, petycje i informacja publiczna

Sesje rady i uchwały

Sesje rady gminy są co do zasady jawne. Mieszkaniec może śledzić porządek obrad, protokoły, transmisje i uchwały, zwykle przez BIP. Nie oznacza to jednak automatycznie prawa do zabierania głosu w każdej chwili i w każdym punkcie – zasady organizacyjne mogą wynikać ze statutu i przepisów porządkowych.

Skarga, wniosek czy petycja – to nie to samo

To częsty problem. W praktyce:

• skarga dotyczy zaniedbań, nienależytego wykonywania zadań lub naruszenia praworządności,
• wniosek służy np. ulepszeniu organizacji, wzmocnieniu praworządności lub lepszemu zaspokajaniu potrzeb mieszkańców,
• petycja zawiera żądanie podjęcia określonego działania w interesie publicznym, podmiotu wnoszącego lub osoby trzeciej.

Termin i sposób rozpatrzenia zależą od trybu. Nie wolno zakładać jednego terminu dla każdej korespondencji. Inne zasady obowiązują też przy postępowaniu administracyjnym, inne przy informacji publicznej, a jeszcze inne przy skargach i petycjach.

Informacja publiczna – co można uzyskać

Mieszkaniec może żądać udostępnienia informacji publicznej, np.:

• treści uchwał i zarządzeń,
• umów zawieranych przez gminę, z uwzględnieniem ograniczeń ustawowych,
• wydatków z budżetu,
• wyników głosowań,
• danych o organizacji urzędu i przebiegu załatwiania spraw publicznych.

Część informacji powinna być już opublikowana w Biuletynie Informacji Publicznej. Jeśli urząd odmawia albo nie odpowiada, środki działania zależą od formy sprawy i przyczyny odmowy. Nie każda informacja znajdująca się w urzędzie jest automatycznie informacją publiczną i nie każda podlega udostępnieniu bez ograniczeń.

Budżet gminy, długi i kontrola finansów

W sprawach finansowych trzeba odróżniać kilka pojęć. Dochody to np. podatki i opłaty lokalne, udziały w podatkach państwowych, subwencje i dotacje. Wydatki to środki przeznaczane na szkoły, drogi, odpady, pomoc społeczną czy inwestycje. Przychody i rozchody to odrębne kategorie budżetowe związane m.in. z finansowaniem deficytu i spłatą zobowiązań.

Kto uchwala budżet i kto go wykonuje

Projekt budżetu przygotowuje organ wykonawczy, czyli wójt, burmistrz albo prezydent miasta. Budżet uchwala rada gminy. Następnie organ wykonawczy realizuje budżet w ciągu roku.

Absolutorium i wotum zaufania

To dwa różne mechanizmy kontroli.

• absolutorium dotyczy wykonania budżetu,
• wotum zaufania wiąże się z raportem o stanie gminy.

Nie należy ich utożsamiać. Tak samo nie można automatycznie zakładać, że nieudzielenie któregoś z nich od razu powoduje odwołanie organu wykonawczego. Skutki prawne zależą od przesłanek ustawowych i całej procedury.

Drogi, odpady, wodociągi, kanalizacja i nieruchomości – gdzie zgłosić problem

Najwięcej nieporozumień powstaje przy infrastrukturze. Sam fakt, że coś leży „w gminie”, nie oznacza jeszcze, że odpowiada za to urząd gminy.

Droga i oświetlenie

Najpierw ustal, czy droga jest:

• gminna,
• powiatowa,
• wojewódzka,
• krajowa,
• wewnętrzna,
• prywatna.

Od tego zależy adresat zgłoszenia. Podobnie bywa z oświetleniem: za słup, oprawę, zasilanie i utrzymanie nie zawsze odpowiada ten sam podmiot.

Odpady komunalne

Gmina organizuje system odbioru odpadów komunalnych od właścicieli nieruchomości objętych gminnym systemem. Szczegółowe zasady, stawki opłat, terminy i sposób segregacji wynikają z lokalnych uchwał i regulaminów. Mieszkaniec powinien sprawdzić harmonogram odbioru, zasady działania PSZOK i wymagania dotyczące deklaracji odpadowej.

Wodociągi i kanalizacja

Gmina odpowiada za zaspokajanie zbiorowych potrzeb w tym zakresie, ale usługi często wykonuje przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne, zakład budżetowy albo spółka komunalna. Inaczej wygląda odpowiedzialność za sieć główną, inaczej za przyłącze, a jeszcze inaczej za instalację wewnętrzną na posesji. Przed zgłoszeniem awarii warto ustalić, którego odcinka dotyczy problem.

Działki i lokale komunalne

Gmina gospodaruje mieniem komunalnym, ale sprzedaż, najem, dzierżawa czy użyczenie nieruchomości odbywają się według określonych przepisów. Często wymagane są wykazy nieruchomości, publikacja w BIP, zarządzenie organu wykonawczego, a w części spraw także uchwała rady. Nie każdą działkę gmina może sprzedać „na wniosek” bez przetargu – wyjątki wynikają z przepisów.

Jak mieszkaniec może wpływać na decyzje gminy i co robić przy bezczynności

Mieszkaniec nie jest tylko petentem. Ma realne narzędzia wpływu na działanie gminy.

Najważniejsze uprawnienia mieszkańca

• udział w wyborach samorządowych,
• dostęp do informacji publicznej,
• składanie skarg, wniosków i petycji,
• udział w konsultacjach społecznych, jeśli są prowadzone,
• uczestnictwo w jawnych sesjach rady,
• korzystanie z lokalnych mechanizmów przewidzianych przez statut, np. obywatelskiej inicjatywy uchwałodawczej, jeśli została uregulowana zgodnie z prawem,
• udział w zebraniu wiejskim i w sprawach funduszu sołeckiego na obszarach sołectw.

Co zrobić, gdy urząd nie odpowiada

Najpierw trzeba ustalić, jaki to tryb sprawy. To kluczowe, bo od niego zależą środki działania:

• w postępowaniu administracyjnym może wchodzić w grę ponaglenie,
• przy dostępie do informacji publicznej możliwa jest reakcja na bezczynność lub odmowę w odpowiednim trybie,
• przy skardze, wniosku lub petycji stosuje się odrębne zasady,
• czasem właściwa będzie skarga do organu nadzoru albo do sądu administracyjnego, ale nie w każdej sytuacji.

Jeśli nie wiesz, jaki to tryb, zacznij od sprawdzenia podstawy prawnej sprawy albo poproś urząd o wskazanie, jak zakwalifikowano pismo. Samo nazwanie pisma „skargą” nie zawsze oznacza, że urząd potraktuje je jako skargę w rozumieniu przepisów.

Najczęstsze błędy i nieporozumienia

• Mylenie gminy z urzędem gminy – gmina to wspólnota i osoba prawna, urząd to biuro obsługujące organy.
• Zakładanie, że każda droga należy do gminy – najpierw trzeba ustalić zarządcę.
• Przekonanie, że radny może nakazać urzędowi załatwienie sprawy – radny ma funkcje publiczne i kontrolne, ale nie zastępuje organu.
• Wysyłanie każdego pisma jako „skargi” albo „petycji” bez analizy treści – to może wydłużyć sprawę.
• Oczekiwanie jednego terminu odpowiedzi dla wszystkiego – terminy zależą od trybu prawnego.
• Utożsamianie absolutorium z wotum zaufania – to odrębne instytucje.
• Przekonanie, że każda informacja w urzędzie jest jawna bez ograniczeń – istnieją ustawowe wyjątki.

FAQ

Czy liczba gmin w Polsce może się zmienić?

Tak. Co do zasady może się zmienić wskutek zmian granic, łączenia, podziału albo tworzenia nowych gmin w trybie przewidzianym przepisami. Nie są to jednak zmiany częste i wymagają formalnej procedury.

Czy miasto to zawsze osobna gmina?

Nie zawsze. Miasto może być gminą miejską, ale może też wchodzić w skład gminy miejsko-wiejskiej. Dlatego samo słowo „miasto” nie przesądza jeszcze o strukturze samorządowej.

Gdzie sprawdzić uchwały rady gminy i zarządzenia wójta?

Najczęściej w Biuletynie Informacji Publicznej danej gminy. Warto też sprawdzić portal transmisji sesji, rejestr uchwał, protokoły oraz zakładki poświęcone prawu lokalnemu.

Do kogo zgłosić dziurę w drodze albo niesprawną latarnię?

Najpierw ustal zarządcę drogi lub podmiot odpowiedzialny za oświetlenie. Jeśli to droga gminna, zgłoszenie zwykle składa się do urzędu gminy lub jednostki komunalnej. Jeśli droga jest powiatowa, wojewódzka albo krajowa, trzeba pisać do właściwego zarządcy.

Czy mieszkańcy mogą uczestniczyć w sesjach rady gminy?

Tak, sesje są co do zasady jawne. Udział publiczności nie zawsze oznacza jednak swobodne zabieranie głosu w każdym momencie. Zasady organizacyjne mogą wynikać ze statutu i porządku obrad.

Ile czasu ma urząd gminy na odpowiedź?

To zależy od rodzaju sprawy. Inne terminy obowiązują przy decyzji administracyjnej, inne przy informacji publicznej, inne przy skardze, wniosku lub petycji. Zanim ocenisz bezczynność, ustal podstawę prawną i tryb postępowania.

Czy urząd gminy może odmówić udostępnienia informacji publicznej?

Tak, w przypadkach przewidzianych przez prawo, np. ze względu na ochronę informacji niejawnych, prywatności lub tajemnicy ustawowo chronionej. Odmowa nie może być jednak dowolna i podlega kontroli w odpowiednim trybie.

Czy gmina może sprzedać lokal lub działkę komunalną bez przetargu?

Czasem tak, ale tylko w przypadkach przewidzianych przepisami. Zasada i wyjątki zależą od rodzaju nieruchomości, celu czynności oraz podstawy prawnej. Warto sprawdzić wykaz nieruchomości, ogłoszenia w BIP i treść uchwał lub zarządzeń dotyczących danej sprawy.